صفحه نخست دانشکده علامه سيد مرتضي عسکري تأليفات
علامه عسکري(ره)
مقالات انتشارات پايان نامه ها کتابخانه ارتباط با ما
شيخ صدوق

مقدمه
شيخ صدوق يکي از مفاخر شيعه بوده که تاليفات زيادي از خودش به يادگار گذاشته است.اين عالم بزرگوار در حدود سال ۳۰۶ در قم متولد شد. تولدش با آغاز نيابت حسين بن روح سومين نائب خاص امام زمان هم زمان بوده‌است.
پدر شيخ صدوق, علي بن حسين بن موسي بن بابويه، از فقهاي بزرگ شيعه و در زمان امام حسن عسگري و امام زمان مي‌زيسته و مورد احترام آن امامان بوده‌است.
درباره تولد شيخ صدوق در کتاب هاي شيعه آمده‌است که پدر او بعد از گذشت ۵۰ سال از عمرش، داراي فرزند نشده بود. از اين رو براي حسين بن روح سومين نائب امام زمان نامه مي‌نويسد و از او تقاضا مي‌کند که درخواست او را به امام زمان برساند. در جواب اين نامه، امام زمان براي پدر شيخ صدوق مي‌نويسد: «از خداوند خواستم دو پسر روزيت کند که وجودشان، خير و برکت باشد.» از اين رو وي «متولد به دعاي امام زمان» نيز خوانده مي‌شود.
شيخ صدوق ابن بابويه قمي، که يکي از علماي بزرگ شيعه است، به خاطر فشار حکومت در سخت گيري بر شيعيان، زندگي در قم برايش مشکل شد و به طرف يکي از روستاهاي بلخ، که ساکنان آن همه شيعه بودند، مهاجرت کرد و شيعيان با گرمي از او استقبال نمودند و از ايشان تقاضاي نوشتن کتاب فقهي کردند. ايشان نيز کتاب مهم و معروف خود، من لا يحضره الفقيه، را در اين روستا تأليف نمود.
استادان
استادان شيخ صدوق را نمي‌توان شمرد، ولي شيخ عبدالرحيم رباني شيرازي ۲۵۲ تن از آنها را نام برده‌است که گروهي از آنها در زمره مشاهير بوده و عبارتند از:
1. پدرش علي بن بابويه قمي
2. محمد بن حسن وليد قمي
3. احمد بن علي بن ابراهيم قمي
4. علي بن محمد قزويني
5. جعفر بن محمد بن شاذان
6. جعفر بن محمد بن قولويه قمي
7. علي بن احمد بن مهريار
8. ابوالحسن خيوطي
9. ابوجعفر محمد بن علي بن اسود
10. ابوجعفر محمد بن يعقوب کليني
11. احمد بن زياد بن جعفر همداني
شاگردان
از ميان مهم‌ترين شاگردان وي مي‌توان به دانشمند بلند آوازه، محمد بن محمد بن نُعمان معروف به شيخ مفيد اشاره كرد که خدمات بسياري به جهان اسلام ارائه کرد و آثار به جاي مانده از وي حکايت از وسعت معلومات او دارد.
1. شيخ مفيد
2. حسين بن عبيدالله غضائري
3. برادرش حسين بن علي بن بابويه قمي
4. ابوالحسن جعفر بن حسين حسکه قمي (استاد شيخ طوسي)
5. ابوجعفر محمد بن احمد بن عباس بن فاخر دوريستي (معاصر شيخ طوسي)
6. برادر زاده اش شيخ ثقة الدين حسن بن حسين بن علي بن موسي بن بابويه
7. حسن بن محمد قمي (مؤلف تاريخ قم)
8. علي بن احمد بن عباس نجاشي (پدر نجاشي)
9. سيد ابوالبرکات علي بن حسن خوزي حسيني حلي
10. ابو القاسم علي بن محمد بن علي خزاز
11. ابو زکريا محمد بن سليمان حمراني
12. احمد بن زياد بن جعفر همداني
13. هارون بن موسي تلعکبري
14. علم‌الهدي، سيد مرتضي
آثار
شيخ طوسي نوشته‌است که شيخ صدوق ۳۰۰ جلد کتاب تأليف کرده‌است و نجاشي ۱۹۸ کتاب از وي نام برده‌است. برخي از مهم‌ترين آثارش عبارت‌اند از:
• من لا يحضره الفقيه (دومين کتاب از کتب اربعه)
• علل الشرايع (درباره فلسفه احکام و علت تشريع آن‌ها است)
• کمال الدين و تمام النعمة (درباره اثبات وجود امام زمان و غيبت طولاني آن حضرت از نظر عقلي و نقلي)
• التوحيد
• الخصال الممدوحه و المذموم
• الأمالي
• عيون اخبار الرضا
• صفات شيعه
• مصادقه الاخوان
• اثبات ولايت علي عليه‌السلام
• معرفت
• گوهر گمشده يا مدينه العلم
• المقنع در فقه
• معاني الاخبار
وفات
وي پس از گذشت هفتاد و پنج سال از عمرش، در سال ۳۸۱ دعوت حق را لبيک گفت و در شهر ري ديده از جهان فرو بست و در نزديکي مرقد عبدالعظيم حسني مدفون گرديد.
امروزه آرامگاهش به نام ابن بابويه در شهر ري مشهور و زيارتگاه شيعيان و محل استجابت دعاي مؤمنان است.
سالم ماندن جسد شيخ پس از گذشت بيش از ۸۰۰ سال
آرامگاه شيخ صدوق، درگذر زمان به خاطر حمله مغولان و جنگهاي خوارزمشاهيان و تيموريان و همچنين به علت حوادث مختلف چندين مرتبه خراب و ويران شد و سالها در زير توده‌هاي خاک پنهان گرديده بود به‌گونه‌اي که در زمان فتحعلي شاه در سال ۱۲۳۸ روي آن را کشتزار و باغي فراخ به نام «باغ موستوفي» پوشانده بود؛ ولي در آن سال باران زيادي باريد که بر اثر آن، سيل عظيمي آمد و تمام زمينهاي کشاورزي و باغ‌هاي اطراف شهرري را آب فرا گرفت و بعضي از مناطق را تخريب نمود؛ اطراف مزار شيخ صدوق نيز فروريخت و شکافي ژرف در کنار آن پديد آمد؛ هنگامي که به اصلاح و مرمت اين قسمت مشغول بودند، سردابي ظاهر شد که آب قسمتي از آن را تخريب کرده بود. در پي اين حادثه، واقعهٔ عجيبي نيز اتفاق افتاد که تفصيل اين واقعه را بسياري از بزرگان در کتب خود، مانند: خوانساري در کتاب روضات، تنکابني در کتاب قصص العلما، مامقاني در کتاب تنقيح المقال، خراساني در کتاب منتخب التواريخ، قمي در کتاب فوائد الرضويه و رازي در کتاب اختران فروزان ري و همچنين در مقدمه کتب مرحوم صدوق، از جمله کتاب کمال الدين صدوق و مقدمه کتاب خصال صدوق نقل نموده‌اند. وقتي که براي بازرسي و جستجو به آنجا وارد شدند، جسدي را مشاهده کردند که تمام اعضاي بدنش سالم و تازه به نظر مي‌رسيد و هيچگونه عيب و نقصي در آن ديده نمي‌شد، و با صورتي نيکو آرميده بود! و هنوز اثر حنا بر ناخنهايش مشهود بود، ناخنهاي يک دست را گرفته و ناخن دست ديگر را نگرفته بود، ريشش روي سينه‌اش ريخته شده بود و بدن چنان سالم و تازه بود که چنين به نظر مي‌آمد تازه از حمام بيرون آمده‌است و فقط رشته‌هاي نخ پوسيده کفن که از هم گسسته شده بود در اطراف جسد بر روي خاک ريخته بود! اين خبر به سرعت در شهر ري و تهران پيچيد تا آنکه به گوش فتحعلي شاه قاجار رسيد. وي دستور داد سرداب را نپوشانند تا او شخصاً جسد را ببيند؛ شاه به همراه گروهي از علما و افراد سرشناس و صاحب نفوذ، که در بين ايشان مرحوم حاج آقا محمد آل آقا کرمانشاهي و مرحوم ميرزا ابوالحسن جلوه، حکيم گرانمايه آن روزگار و مرحوم آيت‌الله ملا محمد رستم آبادي و مرحوم علامه سيد محمود مرعشي نجفي (پدر آيت‌الله مرعشي نجفي) حضور داشتند، براي بررسي وضعيت در منطقه حضور پيدا کردند و وارد سرداب شدند و پس از سالم يافتن پيکر و تأييد اصل قضيه، براي شناسايي جسد، شروع به بررسي و جستجو نمودند. با جستجو و بررسي‌هاي انجام شده در سرداب، متوجه لوح و سنگ قبري مي‌شوند که بر روي آن چنين نوشته شده‌است:
هذا المرقد العالم الكامل المحدث، ثقة المحدثين، صدوق الطايفه، أبو جعفر محمد بن علي بن حسين بن موسي بن بابويه قمي.
پس از بررسي‌هاي کامل و پيدا شدن اين سنگ نبشته و تأييد علما و امينان مردم، در صحت و شناسايي جسد شيخ صدوق، جاي هيچگونه ترديدي باقي نماند، پس دستور داد سرداب را بازسازي کنند، در آن را ببندند، حفره پديد آمده را مرمت کردند و بنايي مناسب بر آن بسازند و به بهترين وجه تزيين و آينه‌کاري نمايند.
مرحوم آيت‌الله مرعشي نجفي کلامي را نيز در اين‌باره چنين بيان مي‌دارند که:
مرحوم پدرم، علامه سيد محمد مرعشي نجفي مي‌فرمودند: من دست آن بزرگوار را بوسيدم و ديدم که تقريبا پس از نهصد سال که از مرگ و دفن شيخ صدوق مي‌گذرد، دست ايشان، بسيار نرم و لطيف بود.
شرح مختصري درباره کتاب توحيد :
کتاب التوحيد از تاليفات برجسته ايشان است. اين کتاب به «توحيد صدوق» يا «توحيد ابن بابويه» نيز مشهور است0موضوع کتاب روايات حضرت رسول خدا، پيرامون توحيد و شناخت ذات و صفات و اسماء و افعال خداوند متعال و ديگر مباحث مهم کلامي است. اين کتاب در شناخت خداوند متعال و معرفي ديدگاه شيعه دربارهٔ مباحث توحيد، کتابي ارزشمند است. کتاب التوحيد جامع عقايد اصلي و مهم اماميه‌است و از مهمترين منابع کلام اماميه به شمار مي‌رود، شيخ صدوق هر چند در بحث و استدلال بسيار چيره دست بود اما سعي مي‌کرد بيشتر از نقل و نصوص ديني بهره گيرد. اين کتاب در موضوع توحيد به معناي عام آن مشتمل است بر بيان وحدانيت ذات الهي و بيان صفات ثبوتي و سلبي ذاتي و فعلي و نسبت آنها با ذات الهي و حدوث و قدم و نيز قضا و قدر و جبر و تفويض و مسائل و عناوين مرتبط با جبر و اختيار. مباحث اخير در دوره‌هاي بعد زير عنوان افعال الهي و در حال حاضر عموما زير عنوان عدل الهي در کتابهاي اعتقادي بحث مي‌شود .
شيخ صدوق دربارهٔ انگيزه نگارش کتاب التوحيد مي‌گويد:
آنچه که مرا به تأليف اين کتاب واداشت، اين بود که ديدم برخي از مخالفان شيعه به خاطر مشاهده برخي از روايات موجود در کتابهاي شيعي که نسبت به تفسير آنها جاهل و از معانيشان غافل بودند آنها را به ناحق تفسير و هيچ مقابله‌اي بين الفاظ آن روايات با الفاظ قرآن نکرده، ما را متهم به اعتقاد به تشبيه و جبر مي‏ کنند و از اين طريق، چهره‌اي مشوّه از مذهب ما به مردم جاهل ارائه داده، طريقت ما را بر مردم پوشانده و آنها را از دين خدا باز داشته و بر انکار حجتهاي خدا (ائمه طاهرين عليهم السلام)واداشتند. از اين‌رو، با قصد قرب الهي به کتابت اين کتاب پرداختم.
کتاب التوحيد شامل ۵۸۳ حديث است که در ۶۷ باب توسط مؤلف تنظيم شده‌اند. شيخ صدوق در کتاب التوحيد احاديثي از پيامبر اسلام صلي الله عليه و آله و سلم و دوازده امام معصوم عليهم السلام آورده‌است.

دانشکده اصول الدين